Bart Stouten – Bart Stouten over Bach

Bart Stouten over Bach : een chaconne in woorden. – Antwerpen : Uitgeverij Vrijdag, [2017]. – 142
pagina’s ; 22 cm. – Uitgave in samenwerking met Klara. ISBN 978-94-600-1606-6

Stèle (eerbetoon) voor Johann Sebastian Bach en de Italiaanse Anna Rosa, de stervende collega en vriendin van de auteur. In dezelfde vorm als Bachs Chaconne in d kleine terts voor vioolsolo, variaties boven een doorgaande basfiguur, in Stoutens geval leven en dood. Stouten werkt bij Klara (cultuurzender van VRT) en publiceerde eerder enkele romans en dichtbundels. Ook dit boek is literatuur, of zoals de auteur in zijn barokke taalgebruik zegt: ‘Mijn tekst mag op opengevouwen, kleurrijk Japans origami lijken.’ De essay-vertelling bestaat uit een min of meer doorgaand geheel, met trefwoorden in de kantlijn. Rijk, erudiet boek, zonder te vervallen in idiolatrie, maar soms wel wat ver afdwalend van het centrale thema. Voor lezers die van Bach houden en van Vlaamse auteurs als Hertmans en Lanoye.

Cop. NBD Biblion. Mag zonder schriftelijke toestemming niet worden overgenomen.

Tranen van troost

ErbarmeDich_450x270Aan het eind van de inleiding van ThomasBoek (12 februari in de Amsterdamse Thomaskerk) heeft ds. Evert Jan de Wijer het over de rol van schilderkunst en muziek in de roman Oorlog en terpentijn en de duiding hiervan door auteur Stefan Hertmans. Een duiding waarover je na blijft denken.

Misschien worden in de documentaire Erbarme dich – Matthäus Passion stories (zie afb.) van Ramón Gieling een paar mogelijke antwoorden gegeven. Maar het nadenken gaat dóór, en is niet opgelost, net zomin als het slot, één noot van de Prelude uit de Luitsonate in E van Joh. Seb. Bach, zoals Rialto-medewerker Mark Mallon zo treffend liet horen tijdens zijn inleiding tijdens de aflevering op 13 februari van de Rialto Filmclub.

Het gaat zowel in het boek van Hertmans – alleen de titel zegt het al – als in de op het Internationaal Filmfestival Rotterdam in première gebrachte documentaire van Gieling om een dichotomie: oorlog en terpentijn, tranen en troost. Tranen ván troost. Peter Sellars verwoordde het prachtig in de film, in de voetsporen van Catharina van Siena en Al-Ghazali, over soorten tranen. Misschien is er, net als bij Hertmans, een soort die verzoend, als je de hele Matthäus Passion hebt doorleefd.

Of in dat ene moment, waarop geen Matthäus klinkt, maar een aria uit de cantate BWV 82 van Bach: Ich habe genug:

Ich habe genug,
Ich habe den Heiland, das Hoffen der Frommen,
Auf meine begiergen Arme genommen;
Ich habe genug.
Ich habe ihn erblickt,
Mein Glaube hat Jesum ans Herze gedrückt;
Nun wünsch ich nog heute mit Freuden
Von hinnen zu scheiden.

Het zal voor iedereen verschillend zijn, maar in Rialto kon je een speld horen vallen. Behalve op momenten dat er werd gelachen. Uit verlegenheid?
Ik kan alleen voor mezelf spreken, en denk terug aan de veertigdagentijd kort na het overlijden van mijn vader. En aan wat Anna Enquist in de film over de dood van een vriend zei, zo schrijnend in tegenspraak met de narcissen die bloeiden. In mijn geheugen heeft de esdoorn nooit roder zijn pracht laten zien als in de dagen tussen de dood van mijn vader en zijn begrafenis.

In het weekend volgend op ThomasBoek en Rialto Filmclub gaat in de Amsterdamse Stadsschouwburg Trauernacht, over Bach en de dood in regie van Katie Mitchell. Misschien levert dat weer andere antwoorden op om over door te denken. Het slot is nog niet in zicht, en blijft, net als in de Prelude van Bach, open. Het is aan ons om het in te vullen.

http://thomasopen.nl/index.php/boek/boekarchief

http://www.rialtofilm.nl/podium/iffr%20live:%20erbarme%20dich%20-%20matth%C3%A4us%20passion%20stories/

http://stadsschouwburgamsterdam.nl/voorstellingen/10025-trauernacht

De sensibiliteit van het lichaam

Jan Fabre_SchildpadIn een bijdrage aan de rubriek Kijken in De Groene Amsterdammer (14 september 2012) schreef Rudi Fuchs, oud-directeur van onder meer het Stedelijk Museum in Amsterdam, niet alleen over goed kijken, maar geeft hij er ook blijk van goed te kunnen luisteren.

 

De aanleiding was de performance van een werk van de veelzijdige Vlaamse kunstenaar Jan Fabre in de Amsterdamse Nieuwe Kerk: Preparatio mortis. Componist/organist Bernard Foccroulle bespeelt het orgel: ‘donker ruisend van toon, soms schril fluitend’, aldus Fuchs. Onder een tombe van bloemen komt een vrouw vandaan. Na verloop van tijd wordt zij een danseres (Lisa May).

Met deze geluiden en beelden in zijn oren en op zijn netvlies, kijkt Fuchs vervolgens anders naar het praalgraf van Michiel de Ruyter, in dezelfde kerk, op de plaats waar in vroeger, rooms-katholieke tijden het hoogaltaar stond.

Iets soortgelijks verging mij toen ik de tentoonstelling bezocht van Kerkmeester 2012, Jan Fabre dus (31 augustus-30 september 2012). Ik hoorde, voor ik wat zag, de klanken van wapengekletter en een kreunende, vechtende man, als was Michiel de Ruyter weer tot leven gekomen. Toen ik de kooromgang, om de graftombe heen inliep, zag ik dat het geluid kwam uit 11 videoschermen waarop Fabre’s Lancelot (2004) viel te zien. En te horen.

Het is Fabre zelf, geharnast, die vecht. Tegen zichzelf.
Waar hebben we dit harnas in zijn werk eerder gezien? Als schildjes van kevers, bij de schildpad die lang aan de Amsterdamse Apollolaan heeft gestaan (zie foto). Misschien zelfs al in de vorm van de jas van De man die vuur geeft in de tuin van het Gezellemuseum in Brugge; het eerste werk van Fabre dat ik ooit zag en dat direct indruk maakte.

Dwaalde Fuchs’ kunstzinnige associaties af naar de tombe van Michiel de Ruyter, mij deden vorm en inhoud van Lancelot denken aan de brace of een korset van een scoliosepatiënt. Net zo beschermend als het schild van een kever en een schildpad, als de jas van de man in het museum in Brugge.

Maar ook net zo kwetsbaarheid makend, zoals de kunst van Fabre. Zijn werk hangt ‘aan elkaar vast’ en je kan ‘de verzameling (…) slechts zien (…) als een uitdrukking (…) van een sensibiliteit. [1]

Die sensibiliteit betreft voor alles het lichaam. ‘Het lichaam van de spieren, van de inspanning en de concentratie, van de wil.’ [2] Niet dat van een door ziekte overvallen lichaam, maar van een lichaam dat vecht voor behoud, kopje onder gaat en weer boven komt, zoals onder en uit de bloemenpracht van Preparatio mortis.

Fabre betrekt onze fysieke kwetsbaarheid ook in zijn video. In wezen duurt elk scherm maar 8 minuten. Maar vermenigvuldig het met 11 (bijna het aantal van een statie in een rooms-katholieke kerk), en het levert voor rugpatiënten een al even pijnlijke ervaring op van lang staan als het getoonde gevecht van Lancelot/Fabre. Kunst en werkelijkheid lopen zo in elkaar over.

Dat zal vast ook het geval zijn in het muziektheaterstuk Tragedy of a Friendship waarin Fabre samenwerkt met auteur Stefan Hertmans en componist Moritz Eggert (15 en 16 juni 2013, Stadsschouwburg Amsterdam).
Ik ben alleen benieuwd of er door alle geweld die recensenten ons beloven, er plaats is voor de troost die uit het werk van Fabre ken. In de traditie van de Vlaamse kunst die ook een meesterwerk als De kreupelen (1568) van Pieter Bruegel de Oude voorbracht (Louvre, Parijs): confronterend, dat wel. Maar Fabre en Bruegel maken je ook rijker. En daar gaat het uiteindelijk om.

Deze blog verscheen eerder als column in Wervelingen, lente 2013, p. 27.


[1] Bart Verschaffel in: Een god is vele dieren; essays over het werk van Jan Fabre (1988-2010). Uitg. Meulenhoff/Manteau, 2012, p. 27 (ISBN 9 789085 422471).

[2] Idem,  p. 30.