Kerstcadeau

Het was niet Bachs bedoeling, maar het is wél een cadeautje zo pal voor de kerstdagen: het complete Weihnachtsoratorium op één avond. Zes cantates maar liefst, drie voor en drie na de pauze. Gisteravond in TivoliVredenburg in Utrecht, rechtstreeks door de NTR uitgezonden in het Avondconcert op NPORadio4.

In een puike uitvoering: door het op de toppen van hun kunnen zingend Nederlands Kamerkoor met het Collegium 1704 uit Praag onder leiding van Peter Dijkstra, met al even geweldige solisten: de IJslandse sopraan Hannah Morrison, countertenor Maarten Engeltjes, de IJslandse tenor Benedikt Kristjánsson en de Duitse bas Tobias Berndt.

Dijkstra bouwde één en ander prachtig op, wat onder meer uit de koralen bleek. Eerst langzaam en gedragen maar gaandeweg qua tempo steeds wat sneller genomen. Met als hoogtepunt het zacht, teer en onbegeleid gezongen ‘Ich steh an deiner Krippen hier’ (zesde cantate). Maar wat vooral opviel, waren de retorische accenten die in de tekst werden gelegd. Of, liever, uit de tekst werden gehaald als werd een beeldhouwwerk uit steen uitgehouwen. Een paar voorbeelden uit de tweede en derde cantate.

In de tenoraria ‘Frohe Hirten, eilt, ach eilet’ leek het werkelijk of de vreugdevolle herders zich haasten en zo bijna over hun eigen voeten struikelden. Het basrecitatief ‘So geht denn hin, ihr Hirten, geht’ klonk, wanneer de kribbe ter sprake kwam, haast wiegend. In de daarop volgende aria hield in, na het beginwoord ‘Schlafe’. En tenslotte: in het koraal ‘Ich will dich mit Fleiss bewahren’ werd het woordje ‘schweben’ nét niet helemaal gelijk gezongen, zodat het werkelijk lees alsof het zweefde. Allemaal – ik zeg het nog een keer – kleine cadeautjes.

Het werd ook allemaal met veel zwier en vol (bas)accenten anderszins uitgevoerd. Een recitatief werd soms vooraf gegaan door een riedel van het klavecimbel als ging het om het geïmproviseerde langzame deel uit Bachs derde Brandenburgse concert.
Natuurlijk – het was ook mensenwerk: Maarten Engeltjes die afwisselend ‘zärtlicher’ en ‘zartlicher’ zing (aria eerste cantate), soms minder trefzekere (met name koper)blazers en tegen het eind hier en daar in wat wankel(er) wordende intonatie doorsijpelende moeheid.

Maar daar stond zoveel moois tegenover. Neem alleen al een kleinood als het recitatief ‘Und liess versammlen’ (vijfde cantate) met een rijke continuo bezetting: klavecimbel, orgel, luit en cello. Overigens was het niet het grote orgel dat dit keer werd bespeeld, maar dat mocht de pret niet drukken. Want speelplezier ja: dat spatte ervan af. Schitterend.

De kerk krijgt het bootje dat ’t verdient

St. JamesSt. James_2

 

 

 

 

 

 

 

In Narbonensis strandde in het jaar 40 een bootje. Zonder roer, zeil en proviand. Het was de Middellandse Zee overgestoken, met acht zendelingen aan boord die Jezus van Nazareth nog gekend zouden hebben, waaronder Maria Magdalena. Een imitatie van het bootje hangt in de Notre-Dame-de-la-Mer in het Zuid-Franse Saintes-Maries-de-la-Mer. Tijdens processies wordt het bootje naar het strand gedragen. Eromheen staan ex voto’s.

In de Oude Kerk van Amsterdam hangen ook een paar miniatuurscheepjes. De kerk is ooit gesticht door vissers. De votiefschepen herinneren aan de periode dat de kerk dienst deed als kerk voor de vissers. Schippers en vissers baden er voor een behouden reis aan aankomst.

In de St. James in Londen hangt op het moment een boot die is geïncorporeerd in een installatie, een kunstwerk, Flight van Arabella Dorman (foto links, van Peter Folstar). Op deze boot kwamen 62 vluchtelingen heelhuids vanuit Turkije op Lesbos aan. Een aantal reddingsvesten is neergelegd op een deel van de kerststal, onder de boot (foto rechts, idem). Eén van die bootvluchtelingen zou zomaar Jezus uit Nazareth kunnen zijn geweest.

Het lijkt of de drie wijzen uit het oosten in plaats van naar een kindje in de kribbe verbaasd hun lichaam neigen naar die fel gekleurde reddingsvesten die leeg zijn achtergelaten. Ik kan me voorstellen wat voor indruk dit found footage-kunstwerk maakt. Meer dan de herhaalde vraag aan de kinderen in mijn kerk vanmorgen waarom de os in de kerststal had ontbroken (‘Omdat hij kwijt is’ zei een kind geïrriteerd). Gelukkig maar, zou ik haast zeggen, als je iets weet van de symboliek van de os en de ezel; Coen Wessel schreef erover (zie link onderaan deze blog). Belangrijker is dat er naar mijn gevoel in de kerk meer ontbrak. En dat waren de bootvluchtelingen zelf.

Met dank aan Peter Folstar en Brian André uit Londen.

http://www.sjp.org.uk
http://www.coenwessel.nl/De%20os%20en%20de%20ezel%20bij%20de%20kribbe.html

Kribbe en kruis

De cirkel is rond. Soms valt een woord je toe en valt opeens het kwartje; met een reminiscentie aan de uitleg van Johannes 1 op Eerste Kerstdag in de Amsterdamse Oude Kerk.

Zongen we op de avond voor kerst tijdens een vesper in de Amsterdamse Thomaskerk een lied van Sytze de Vries over het kruis gemaakt uit hetzelfde hout uit Eden als de kribbe, – een enkel citaat van prof. Kuitert ter inleiding van de eerste cantate uit Bachs Weihnachtsoratorium zette deze legende in een ander licht: ‘Met trommelen in de nacht begint Bach het Weihnachtsoratorium‘ (in: Het algemeen betwijfeld christelijk geloof, p. 141).

En dus was Bach niet, of niet alleen zoals de orde van dienst voor de 512e cantatedienst in de Amsterdamse Westerkerk (Tweede Kerstdag 2012) meende een man die ‘zuinig was met zijn tijd en talent’, maar vóór alles een geweldig verkondiger die aan diezelfde legende een diepere laag meegaf.

Natuurlijk, Bach hergebruikte de opvallende paukenroffel uit BWV 214, Tönet, ihr Pauken, maar luister eens verder: waarom komt de melodie van het koraal ‘Wie soll ich dich empfangen’ ons zo bekend voor? Juist: het is die van het lijdenskoraal ‘O Haupt voll Blut und Wunden.’

En dan luister je met terugwerkende kracht opeens heel anders naar die pauken (met dank aan prof. Kuitert en ds. Oosterwijk die zijn woorden in de mond nam). Er klinken dan ook opeens de slagen op de trom uit de Funeral Music van Henry Purcell in door; kribbe en kruis uit hetzelfde hout gesneden, op hetzelfde vel geslagen.