‘Balsem voor de zoekende geest’

Jan Knol_SpinozaHet duurde even voor ik in Jan Knols recente boekje over Spinoza (zie afb.) de denkbeelden herkende van de Knol van de eerder bij Uitgeverij Wereldbibliotheek over Spinoza verschenen boeken, die ik hooglijk waardeer.

Hoewel de eerste tien vragen en antwoorden, zoals alle andere items, ‘in de lijn van Spinoza’s filosofie’ heten te zijn, kon ik me toch niet aan de indruk onttrekken dat ze ook en vooral tot op zekere hoogte een afrekening zijn van de predikant Knol met zijn geloof.

‘Waartoe kan geloven verworden?’ is zo’n vraag – volgens Spinoza tot bijgeloof, meen ik uit zijn werk te hebben begrepen, en dat is iets anders dan wat Knol schrijft. Nee, in vraag twaalf herken ik Knol (en Spinoza) weer: ‘Waarin zijn alle dingen?’. Antwoord: in God/Natuur, zoals Paulus (in een ander citaat dan Knol hier geeft) het heeft over geloven in God: letterlijk, panentheïstisch dus, en niet – zoals vaak wordt gedacht – pantheïstisch.
Op zulke momenten verduidelijkt Knol dingen die de lezer, althans mij, eerder nog niet zo helder waren.

Geestig is dat de vorm van het boekje aan een brevier doet denken, en de inhoud met zijn vragen en antwoorden aan een catechismus … Zelf heeft de auteur het overigens over ‘een soort vademecum’ en ‘balsem voor de zoekende geest.’ Dat is Spinoza’s denken zeker ook – net zoals het boekje een boekje is om mee in gesprek te gaan. Neem bijvoorbeeld de uitspraak: ‘Wel is het zo dat de capaciteiten van de geest parallel gaan aan de ermee overeenkomende capaciteiten van het lichaam.’ U bedoelt?

Of een opvatting over kunst waar je lang op kunt kauwen, zonder je meteen gewonnen te geven: ‘Verbeelding kan heel mooi zijn en zelfs een ware kunst. Zie bijvoorbeeld de schilderijen van Van Gogh en Picasso.’ Ja, maar: die gaan toch echt een stapje verder dan deze primaire vorm van kennis zoals Spinoza het omschrijft; het verstand (de tweede vorm van kennis) kwam er ook zeker aan te pas en in het gunstigste geval zelfs intuïtie (de derde en hoogste vorm). Overigens is Knol hier wel erg ver van Spinoza en zijn tijd afgedwaald …
Gelukkig blijft hij over het algemeen dichter bij Spinoza en diens denken. Want daar was het toch in eerste instantie allemaal om begonnen.

Dit is concluderend misschien niet het soort boekje dat je aanbeveelt aan iemand die kennis wil maken met het denken van Spinoza. Maar wel aan iemand die nu eens wat meer wil weten hoe het bijvoorbeeld met items als determinisme en de vrije wil bij de filosoof zit. Achterin is een lijstje opgenomen met titels van boeken om verder te lezen. Van Spinoza zelf wel te verstaan.

Ongehoord

Bunge_OngehoordOngehoord : honderd miniaturen over muziek / Lucas Bunge. – Amsterdam : De Buitenkant, 2014. – 161 pagina’s ; 18 cm. – Oplage van 600 exemplaren. – Met discografie, literatuuropgave, register. ISBN 978-94-909134-6-5

In dit boek staat het beleven van het wonder dat muziek heet centraal. Vooral het luisteren ernaar, al wordt erkend dat je spelend nóg meer tot de kern van muziek kunt doordringen. De nadruk ligt op componisten als Debussy, Bach, Mozart, Haydn en
Beethoven, Schubert en Schumann. Met een enkel uitstapje naar bijvoorbeeld de jazz (Miles Davis, gespeld als Davies, wat al genoeg zegt) en moderne muziek. De auteur verzorgde eerder uitgaven van de brieven van Mozart en Debussy, en speelt cello. Hij droeg zijn boek op aan zijn broer, de pianist en componist Sas Bunge, ‘die zowel in als naast de wereld’ stond. De auteur biedt korte, raak omschreven en alfabetisch geordende mini-essays die oorspronkelijk zijn geschreven voor de website van zijn zoon die in hoogwaardige audioapparatuur handelt. Voor muziekliefhebbers afwisselend een feest der herkenning en een bron van verbazing. Een ‘brevier’ in de trant van Ulrich Riemerschmidt (Brevier für Musikfreunde) en Alexander Witeschnik (Musikbrevier). Met discografie, samengesteld door Emanuel Overbeeke.

Copyright NBD Biblion. Mag zonder schriftelijke toestemming niet worden overgenomen. Geplaatst in week 1 (2015).